Uzależnienie behawioralne- czyli uzależnienie od czynności

W obszarze uzależnienia od czynności mieścić się będą zachowania zwane rytuałami palacza, czy też nawyki związane z tym nałogiem, palenie zawsze w tych samych okolicznościach czy miejscach, np. do porannej kawy, w drodze na przystanek, w samochodzie, przy komputerze.

Do grupy takich czynności wchodzą te, które są wykonywane pod wpływem nie dającego się̨ opanować́ wewnętrznego przymusu. Odczuwana jest silna potrzeba i nie można powstrzymać się od zrobienia danej rzeczy.

Obecnie problem uzależnień behawioralnych zdaje się być poważny. Dotyczy coraz większej grupy osób i coraz częściej wymaga leczenia. Jego różne rodzaje, też takie jak zakupoholizm, pracoholizm mają u podstaw te same potrzeby. Czynniki takie jest stres, poczucie braku satysfakcji życiowej czy trudne emocje jednocześnie potęgują ryzyko uzależnienia.

Wraz z rozwojem cywilizacyjnym wydaję się, że era uzależnień wypiera czasy panowania wcześniej nerwicy, a potem depresji. Coraz szybsze tempo życia, oczekiwanie szybkiej przyjemności, natychmiastowej nagrody oraz unikanie przykrych stanów emocjonalnych (np. smutek, rozczarowanie, żal) zwiększa zagrożenie popadania w uzależnienie od zachowań czy czynności.

Jak rozpoznać?

Na podstawie klasyfikacji medycznych określających uzależnienie od substancji psychoaktywnych, możemy wnioskować, iż na uzależnienie behawioralne będzie wskazywać:

  • silna potrzeba powtarzania czynności,
  • trudności z kontrolowaniem ich wykonywania,
  • uporczywe powtarzanie pomimo szkodliwych następstw,
  • przedkładaniem tych zachowań ponad inne zajęcia i zobowiązania,
  • zwiększoną tolerancję, a także występowanie zespołu przykrych objawów (rozdrażnienie, złość́, agresja itp.) przy prośbach zaprzestania lub ograniczenia tych zachowań.

Większość osób ma poczucie bezradności i zauważa utratę kontroli nad tym zachowaniem. Pomimo, że zaczyna być więcej minusów niż plusów (szkodliwość papierosów jest naukowo udowodniona), nie są w stanie powstrzymać się np. od palenia. Momentem, gdy możemy określić czy taki przymus nas dotyczy, jest sytuacja braku dostępu do określonej czynności. Wtedy widzimy czy możemy bez tego żyć. Zwracanie uwagi z jakiego powodu wykonuję dane czynności i czy potrafię bez problemu przestać może pomóc określić czy zachowanie staje się nałogiem.

Jak to działa?

Objawy rozwijają się po wielokrotnym powtarzaniu określonych czynności. Palenie również nie uzależnia od pierwszego razu. Dopiero z czasem pojawia się nieodparta chęć zapalenia kolejnego papierosa.

Czynniki psychologiczne czy środowiskowe nakładają się na biologiczne podłoże, działając na neurologiczne mechanizmy. Coraz większą rolę w powstawaniu uzależnień przypisuje się nieprawidłowo funkcjonującemu tzw. układowi nagrody. Ośrodkowi w mózgu odpowiadającemu za uczucie przyjemności i dostarczającemu nam pozytywnego wzmocnienia. Niektóre zachowania, tak jak i niektóre substancje powodują takie działanie neuroprzekaźników, że odczuwamy przyjemność. To z kolei będzie popychać nas do powtarzania tych czynności, a w efekcie skutkować poczuciem przymusu.

Dlatego też, po zaprzestaniu wykonywania danej czynności początkowo odczuwalne jest poczucie straty.

Kto jest narażony?

Najbardziej narażone na uzależnienia są osoby, które mają słaby układ nagrody i muszą poszukiwać bodźców do jego pobudzenia oraz osoby o deficytach pewnych umiejętności życiowych. W takiej sytuacji powtarzane czynności zaspokajają braki oraz stanowią pewnego rodzaju ucieczkę od problemów czy nieprzyjemnych emocji. Przeważenie towarzyszy temu silne napięcie przed i doznanie ulgi po zrealizowaniu czynności.

Jak leczyć?

Zapominamy, ze osoby uzależnione często są nieszczęśliwe i samotne. Nie widzą również możliwości wyjścia ze swojego problemu i poradzenia sobie ze skutkami uzależnienia. Nie wierzą, że mogą cieszyć się godnym życiem bez nałogu. Nad każdym z tych uzależnień można zapanować przede wszystkim poprzez świadome działanie i planowanie danej sfery życia. Należy przyjrzeć się okolicznościom i potrzebom, które były u podstaw danego zachowania, a następnie wypełnić te elementy zdrowszymi metodami. Np. jeżeli papieros uspokajał nerwy, trzeba będzie nauczyć się innych metod opanowywania stresu. Jeżeli stanowił przyjemność, czas odnaleźć w życiu inne formy małych i dużych przyjemności.

We wszystkich formach uzależnień podstawową formą leczenia jest psychoterapia, a najlepszą efektywnością charakteryzuje się nurt poznawczo-behawioralny (CBT).

 

 

Marta Polak

Psycholog

 

Bibliografia:

1) dr n. med. Bohdan Tadeusz Woronowicz , „Uzależnienia behawioralne, ze szczególnym uwzględnieniem uzależnienia od komputera i sieci, od pracy oraz od zakupów. Diagnozowanie i leczenie”. Wolni od uzależnień behawioralnych – raport pokonferencyjny, Opole 2012.

2) Andrzej Augustynek, Uzależnienie od czynności”, www.psychologia.net.pl

3) Trzeźwe myśli, 124, Media Rodzina 1996.